ABD sivil havacılık sistemi, hava trafik kontrol merkezlerindeki iletişim arızası nedeniyle 11 Eylül 2001 saldırılarından bu yana en uzun süreli uçuş durdurma kararıyla sarsıldı.
ABD Federal Havacılık İdaresi (FAA), ülke genelindeki tüm Hava Yolu Trafik Kontrol Merkezlerini etkileyen arıza sebebiyle kalkışları durdururken, Ulaştırma Bakanı Sean Duffy dört saati aşan kesintinin ardından hava sahasının Türkiye saatiyle 04.15’te yeniden açıldığını duyurdu.
Beyaz Saray’da düzenlenen gece brifinginde gazetecilere açıklama yapan Duffy, kalkışların kademeli başlayacağını ve havayolu şirketlerinin normal düzene dönmesinin zaman alacağını belirterek, “Bu gece doğu saatiyle 20.15’te hava sahasını açtık. Peki bu, her uçağın hemen şimdi havalanacağı anlamına mı geliyor? Süreç yavaş ilerleyecek” dedi.
Uçuş takip verileri sağlayan FlightRadar24 verilerine göre ülke genelinde 6 bin 600’den fazla uçuş iptal edilirken 8 bin 600 uçuş ertelendi ve Pazar günü için planlanan bin 500 uçuş da şimdiden programdan çıkarıldı.
Havacılık analiz şirketi Cirium’un kalkış yasağının başlamasından kısa süre sonra Türkiye saatiyle 23.00’ten itibaren yaklaşık 11 bin uçuşla 1,5 milyondan fazla yolcunun ABD havalimanlarından ayrılmasının planlandığını ortaya koyduğu tabloda, analistler dört saatlik kesintinin uçuş tarifelerini günlerce aksatabileceğine dikkat çekti.
ESKİ DONANIM VERİ YÜKÜNÜ KALDIRAMADI
Krizin perde arkasına ilişkin X hesabından ve kameralar karşısında bilgi veren Ulaştırma Bakanı Sean Duffy, kesintinin saat 15.36’da hava trafik kontrol merkezlerindeki radar ve iletişim sistemlerinde yaşanan istikrarsızlıkla başladığını açıkladı.
Sorunu FAA’in eski ağına bağlayan Duffy, “Anahtarlarımız ve yönlendiricilerimiz veriyle aşırı yüklendi, bu yönlendiricilerden gelen verilerde tutarsızlıklar görmeye başladık ve bu yüzden sistemi kapattık” diye konuştu.
Cihazlardaki aşırı yüklenmeye neyin yol açtığı ilk aşamada netleşmezken, hiçbir aşamada radar veya iletişimin tamamen kopmadığını ve binlerce uçağı güvenli şekilde indirdiklerini belirten Duffy, acil sorunun giderildiğini ve uçmanın güvenli olduğunu vurguladı.
İki havayolu yetkilisi ise kesintinin, hava trafik kontrolörlerinin pilotlarla iletişim kurmak için kullandığı kritik radyo frekanslarını yöneten ve L3Harris Technologies şirketinin denetiminde bulunan telekomünikasyon ağını etkilediğini aktardı.
BAKAN DUFFY’DEN KONGRE’YE 50 MİLYAR DOLAR ÇAĞRISI: “BİZE PARAYI VERİN”
Yaşanan son arıza; eskiyen teknoloji, ekipman ve iletişim sorunlarının yanı sıra birkaç bin kontrolör açığıyla boğuşan ABD hava trafik kontrol sistemindeki baskıyı yeniden gündeme taşıdı.
Benzer arızaları önleyecek yeni bir sistemi finanse etmediği gerekçesiyle Kongre’yi suçlayan Bakan Duffy, sistemin modernizasyonu için 50 milyar dolar talep ederek, “Elimizde inanılmaz derecede eski bir hava trafik kontrol sistemi var” dedi. Sözlerini “Onarmamız için bize parayı verin” diyerek sürdüren Duffy, “Anahtarlarımız ve yönlendiricilerimiz veriyle aşırı yüklendi ve çöktü. Çöken şey eski donanımdı; bence Amerikan halkının yanıtlaması gereken soru şu: Kongre’nizin bunu finanse etmesini istiyor musunuz?” ifadelerini kullandı.
Kesinti, Beyaz Saray ve Ulaştırma Bakanlığı’nın Kongre’den 10,1 milyar dolarlık kısmı doğrudan hava trafik kontrol modernizasyonuna ayrılan yaklaşık 30,1 milyar dolarlık ek kaynak talep ettiği döneme denk geldi.
İÇ GÜVENLİK BAKANI MULLİN: “SİBER SALDIRIYA DAİR SIFIR KANIT VAR”
Ülke genelinde on binlerce yolcunun havalimanlarında mahsur kaldığını belirten Duffy, İç Güvenlik Bakanı Markwayne Mullin ile birlikte kesintiyi görüşmek üzere Oval Ofis’te Başkan Donald Trump ile bir araya geldiklerini söyledi.
Kesintinin başlamasından yaklaşık beş saat sonra henüz açıklama yapmayan Başkan Trump’ı savunan Mullin, “Başkan Trump derhal ofisinde insanları topladı” dedi ve “İletişim halindeydik” diye ekledi.
Kesintinin bir siber saldırıdan veya kontrolden çıkmış bir yapay zeka sisteminden kaynaklandığına dair şu ana kadar “sıfır kanıt” olduğunu açıklayan Bakan Mullin, dünya genelinde hizmetleri aksatan kapsamlı Microsoft kesintisiyle bağlantı kurulduğu yönündeki spekülasyonları da reddederek, “13. Cuma’ya hoş geldiniz, değil mi? Herkesin bu olayla Microsoft arasında hiçbir bağlantı olmadığını anlamasını istiyorum. Pek çok kişinin bu çıkarımı yaptığını biliyorum” diye konuştu.
“Aslında hiçbir siber saldırı yoktu” diyen Mullin değerlendirmesini şöyle sürdürdü:
“Siber tehditlere ve siber saldırılara bakmaya başladığımızda, genellikle birileri el kaldırıp ‘Hey, bunu biz yaptık’ der. Böyle bir iletişim trafiği yok. Hiçbir iz görmedik.”
Ulusal Güvenlik Ajansı’nın (NSA) da soruşturmada İç Güvenlik Bakanlığı ile birlikte çalıştığını belirten Mullin, “Sorun mekanik kaynaklı görünüyor, ancak yine de bakmaya devam ediyoruz” ifadeleriyle hiçbir ihtimalin tamamen dışlanmadığını vurguladı.
YOLCULAR GECEYİ HAVALİMANLARINDA GEÇİRDİ, TAZMİNAT ÖDENMEYECEK
Kalkış yasağı kaldırılsa da Boston’dan Seattle’a, New York’tan Los Angeles’a kadar havalimanlarında bekleyiş sürdü ve binlerce yolcu gidiş salonları ile havayolu bankolarına akın etti.
Pensilvanya eyaletinin West Chester kentinden 50 yaşındaki Edward Kargbo, Etiyopya Havayolları’nın saat 21.00’deki uçağıyla Togo’nun başkenti Lomé’ye yapacağı uçuşun Cumartesi sabahı 06.00’ya ertelenmesi üzerine geceyi havalimanında geçirmek zorunda kaldığını anlatarak, “Geceyi burada tünemiş halde geçirmek zorundayım” dedi ve “Mahsur kaldım” diye ekledi. Newark Havalimanı’nda Londra’ya gidecek British Airways uçağının krize takılmasıyla bekleyişe geçen 47 yaşındaki Louise Maher ise “Bir noktada ağlayabilirim ama henüz değil” sözleriyle yaşadığı durumu özetledi.
Aksaklık FAA sistemlerindeki arızadan kaynaklandığı ve taşıyıcı şirketlerin sorumluluğunda olmadığı için ABD’li havayolu şirketleri yolculara tazminat ödemek zorunda kalmayacak.
Borsa kapanışı sonrası işlemlerde ise yatırımcıların mali kaybı fiyatlamasıyla American Airlines, United Airlines ve Delta Air Lines hisseleri yüzde 1 ile yüzde 2 arasında değer kaybederken, JetBlue Airways hisseleri yaklaşık yüzde 3 düştü; American Airlines ana merkezleri dışındaki küçük şehirlere ve uluslararası noktalara yapılan uçuşlara öncelik verdiğini duyurdu.
YEDEK PARÇALAR AÇIK ARTIRMA SİTELERİNDEN VE 3 BOYUTLU YAZICILARDAN TEMİN EDİLİYOR
Cuma günkü kesinti, ABD Sayıştayı’nın (GAO) 2024 tarihli raporunda FAA’in 138 hava trafik kontrol sisteminden 51’ini sürdürülemez, 54’ünü ise potansiyel olarak sürdürülemez olarak sınıflandırdığı yaşlanan altyapının dayanıklılığını yeniden gündeme getirdi.
FAA Başkanı Bryan Bedford, Eylül ayında yaptığı açıklamada kuruma bağlı 300’den fazla hava trafik tesisinin birbirinden kopuk teknolojik adacıklar halinde çalıştığını ve bazı tesislerin onlarca yıllık bilgisayarlara bağımlı olduğunu belirtmiş, kullanımdan kalkmış bazı eski ekipmanların yedek parçalarının ise internetteki açık artırma sitelerinden temin edildiği veya 3 boyutlu yazıcılarla üretildiği ortaya çıkmıştı.
Daha önce Eylül ayında Philadelphia’daki bir tesisin telekomünikasyon devresindeki hata mesajı sonrası geçilen yedek fiber optik hattın New Jersey’de bir inşaat ekibince kazara kesilmesiyle 9 bin 500 uçuş aksamış, Bedford o dönem “Sistem çöktüğünde, modern bir mimarinin bize sağlayacağı yedekliliğe sahip değiliz” demişti.
11 Eylül saldırılarından bu yana ülke genelindeki diğer tek kalkış durdurma kararının Ocak 2023’te 90 dakika süreyle alındığı ve 10 binden fazla uçuşu aksattığı sistemde, Kongre’nin Temmuz 2025’te onayladığı 12,5 milyar dolarlık bütçeyle eski bakır ağın yüzde 68’inin fiber kablolarla değiştirildiği duyurulsa da Sayıştay, FAA’in Mayıs ayı itibarıyla koordine edilmeyen 11 bin 389 ayrı proje takvimi yürüttüğü ve Aralık 2028 hedefli modernizasyonun ilk aşamasının gecikme riski taşıdığı uyarısında bulunuyor.
GÜNDE 44 BİNDEN FAZLA UÇUŞU YÖNETEN KURUM: FAA
ABD Ulaştırma Bakanlığı bünyesinde faaliyet gösteren ve Bryan Bedford’un başkanlık ettiği Washington merkezli Federal Havacılık İdaresi (FAA), 1958 tarihli Federal Havacılık Yasası ile kurulduktan sonra 1967’de bugünkü adını alarak Ulaştırma Bakanlığına bağlandı.
Günde 44 binden fazla uçuşa ve bir milyondan fazla yolcuya hizmet veren ağı yöneten kurum; ABD hava sahası ile çevresindeki uluslararası sularda kontrol kulelerini işletmenin yanı sıra uçak tasarımı ve bakımı için güvenlik kuralları koyuyor, pilotları ve teknisyenleri sertifikalandırıyor, 19 binden fazla ABD havalimanının güvenlik standartları ile federal fonlarını yönetiyor ve ticari uzay fırlatmalarından insansız hava araçlarının kaydına kadar sivil havacılığın tüm alanlarını düzenliyor.