Orta Doğu’daki askeri gerilimi ve küresel ekonomik parametreleri doğrudan etkileyen stratejik bir diplomatik gelişme yaşandı.
ABD ve İran, lider düzeyinde çarşamba günü dijital olarak imzaladıkları 14 maddelik geçici anlaşmanın resmi metnini kamuoyuyla paylaştı. Fransa’daki G7 Zirvesi’ne katılan ABD Başkanı Donald Trump, anlaşmanın ihlal edilmesi halinde Washington’un yeniden askeri saldırıya geçeceğini vurgulayarak, “Anlaşmayı ihlal ederlerse onları cehenneme kadar bombalayacağız” şeklinde sert bir uyarıda bulundu. İran cephesi ise dondurulan milyarlarca dolarlık varlığının serbest bırakılması ve yaptırımlardan feragat edilmesi karşılığında nükleer silah üretmeme taahhüdünü yeniledi. İran Dışişleri Bakanlığı, memorandumun çarşamba günü itibarıyla resmen yürürlüğe girdiğini duyurdu.
Hürmüz Boğazı Açılıyor, 300 Milyar Dolarlık Fon Kuruluyor
Lübnan dahil tüm cephelerde savaşın derhal sona erdirilmesini öngören 14 maddelik memorandum, iki ülke arasında kalıcı bir ateşkes zemini oluşturmak amacıyla 60 günlük bir müzakere süreci tanıyor. İmzalanan metinde öne çıkan stratejik maddeler şunlar oldu:
- Hürmüz Boğazı’nda deniz trafiğinin tam olarak yeniden başlatılması,
- İran limanlarına yönelik uygulanan ABD ablukasının kaldırılması,
- ABD’nin İran’a yönelik ekonomik yaptırımlarından feragat etmesi,
- İran’ın uluslararası sistemde dondurulmuş varlıklarının serbest bırakılması,
- İran’ın savaş sonrası yeniden inşası amacıyla 300 milyar dolarlık bir yatırım fonu oluşturulması,
- İran’ın nükleer silah geliştirmeme taahhüdünü yinelemesi,
- Zenginleştirilmiş uranyum stokunun Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) denetiminde yerinde seyreltilmesi.
Buna karşın Tahran yönetimi, yüksek oranda zenginleştirilmiş uranyum stokunun ülke dışına çıkarılması yönündeki Trump yönetiminin talebini ise kesin bir dille reddetti.
Trump’tan Balistik Füze Söyleminde Geri Adım
Savaşın başlangıcında İran’ın balistik füze kapasitesini tamamen ortadan kaldırmayı hedeflediğini deklare eden ABD Başkanı Donald Trump, Paris’te yaptığı son açıklamada bu pozisyonundan geri adım attı. Trump, “Diğer ülkelerde bunlar varken İran’ın hiç füzesinin olmaması biraz haksızlık olur” diyerek Washington’un askeri operasyon gerekçelerinden birinde esneme sinyali verdi.
İran devlet televizyonu ise bu memorandumu, 1979 İslam Devrimi’nden bu yana ABD ve İran cumhurbaşkanlarının birlikte imzaladığı ilk anlaşma olarak sunarak büyük bir diplomatik kazanım şeklinde niteledi. İran’ın başmüzakerecisi Muhammed Bakır Galibaf, “Askeri yöntemlerle elde etmeye çalıştığımız her şeyi müzakere yoluyla katbekat kazandık” açıklamasını yaptı.
Versay Öncesi Dijital İmza: İsviçre Töreni İptal
Anlaşmanın imza sürecine dair detaylar da netleşti. ABD Başkanı Donald Trump’ın metni, Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron ile Versailles Sarayı’nda düzenlenen resmi akşam yemeğinden hemen önce, ABD ve İranlı yetkililerin koordinasyonunda dijital olarak imzaladığı belirtildi. ABD yönetiminin cuma günü İsviçre’de resmi bir imza töreni düzenleneceğine yönelik daha önceki açıklamaları ise İran Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü İsmail Bekayi tarafından yalanlandı. Bekayi, dijital imzaların atılmış olması sebebiyle İsviçre’de herhangi bir tören yapılmayacağını açıkladı.
Mutabakat haberi küresel petrol piyasalarını da hızla hareketlendirdi. Hürmüz Boğazı’nın açılacağı beklentisiyle Brent petrolün varil fiyatı savaşın başlangıcından bu yana ilk kez 80 doların altına geriledi; ancak Trump’ın basın toplantısındaki yeni bombardıman tehditlerinin ardından fiyatlar gün içinde yeniden %1’i aşan bir yükseliş kaydetti.
İsrail Anlaşmaya Mesafeli: Lübnan’da Çatışmalar Sürüyor
G7 liderlerinin Fransa’daki zirvede ortak bir bildiriyle desteklediği memorandum, İsrail ile İran destekli Hizbullah arasındaki çatışmaların sonlandırılmasını da içeriyor. Ancak pazar günü varılan mutabakatın ardından Lübnan’daki askeri hareketlilik azalsa da tamamen durmadı.
Sürece dahil olmadığını açıklayan İsrail yönetimi, Güney Lübnan’daki askeri varlığını sürdüreceğini ve gerektiğinde güç kullanma hakkını saklı tuttuğunu bildirdi. Nitekim Trump, gazetecilere verdiği demeçte İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu’yu dolaylı olarak eleştirerek, “Bibi’ye biraz daha yumuşak davranabileceğini söylüyorum. Hizbullah’tan biri bir binaya girdi diye her seferinde o binayı yıkmak zorunda değilsin” dedi. Sahadan gelen son raporlar ise çarşamba günü İsrail’in Lübnan’ın güneyine hava ve topçu saldırıları düzenlediğini, Hizbullah’ın ise iki İHA saldırısıyla yanıt vererek 5 İsrail askerini yaraladığını gösteriyor.