Çekilmenin bugünkü meşru adları üç tanedir: istifa, rapor, emeklilik. Üçü de bir kesme fiilidir; hiçbiri “bir süreliğine” gramerini taşımaz.
Otuz yıldır aynı bankada çalışan bir şube müdürü düşünün. Bir sabah işe gitmek yerine arabayı sahile çekiyor ve üç saat denize bakıyor. Akşam eve dönüyor, kimseye bir şey söylemiyor. Birkaç hafta içinde uykusu bozuluyor, işte hata yapmaya başlıyor, eşi onu doktora götürüyor.
Muayenede ona uyku, iştah ve performans soruluyor. Sahilde üç saat boyunca ne gördüğü bu soruların arasında yer bulmuyor, çünkü doktorun muayenehanesi bir tercüme bürosu gibi işler: çekilmeyi alır, semptoma çevirir. Tükenmişlik zaten hastalık olarak tanımlanmış değildir; Dünya Sağlık Örgütü’nün ICD-11 sınıflamasında işyerindeki kronik stresin başarıyla yönetilememesinden doğan bir sendrom, yani “mesleki bir olgu” olarak geçer (WHO, Occupational Burnout, ICD-11). Rapor, çekilmeyi onaylayabilecek tek makama, hastalığa bağlanır. Doktor çekilme hakkı tanımaz; yazabileceği tek şey hastalık şüphesidir.
Modern dünya çıkışı çok iyi çözmüş, duraklamaya ise hiç yer bırakmamıştır. Bir işe son vermek, bir ilişkiyi bitirmek, bir düzene nokta koymak için türlü kapı vardır. Bir süre sonra dönmek üzere durmak için tek bir kapı yoktur. Geriye iki meşru dil kalır: “hastayım” ve “emekliyim”. Bunların dışındaki her talep pazarlığa, işverenin hoşgörüsüne kalır. Hak olmaktan çıkar, lütuf olur.
Ara diye bir kategorinin olmaması tesadüf değildir: tanınan ara hak olur, hak olan ara da işverenin yükümlülükleri arasına girer. Bu yüzden ara, tanımı gereği tanınmaz; dil de onu başka adlarla anmak zorunda kalır. “Sessiz istifa” diye paketlenen davranışın yeni bir yanı yoktur. Bu ad 2022’de sosyal medyada yaygınlaştı ve Gallup’un yıllardır ölçtüğü çalışan bağlılığı kategorilerinden biriyle, yani “işine bağlı olmayan çalışanlar” (not engaged) grubuyla ilişkilendirildi; Gallup’un Quiet Quitting: What the Data Actually Says başlıklı değerlendirmesi de bu ilişkiyi ele alır. Yine de ölçülen şey sessiz istifa değil, çalışan bağlılığıdır. Yeni olan, davranışın karşısında hiçbir hakkın bulunmamasıdır.
Hukuk çekilmeye hiç yer açmadı mı? Açtı, ama hep aynı eşiğin altında kaldı. Belçika’da kariyer kredisi, çalışanlara belirli koşullarla çalışma süresini azaltma ya da işi geçici olarak askıya alma imkânı tanır. CCT n° 103 çerçevesinde yürütülen bu düzenleme, on kişiden fazla işçi çalıştıran işyerlerinde uygulanır. İşveren zorlayıcı nedenlerle hakkın kullanımını erteleyebilir; genel erteleme süresi altı ayı aşamaz (CCT n° 103, Conditions d’exercice du crédit-temps).
Fransa’daki sabbatik izin altı ile on bir ay arasında sürer ve belirli kıdem koşulları gerektirir. İşveren, kanunda belirtilen koşullarda iznin başlangıcını erteleyebilir (Code du travail, articles L3142-34 ve L3142-29). Öte yandan çalışan, izin sonrasında eski işine ya da en azından benzer bir işe, eşdeğer ücretle dönme güvencesine sahiptir (article L3142-31). Fransa örneği, dönüş hakkının hukukta belirli koşullarla da olsa tanındığını gösterir. Ama bu güvence izin başladıktan sonrası için geçerlidir; iznin ne zaman başlayacağı hâlâ işverenin erteleme yetkisine bağlıdır.
Danimarka 1994’te, işsizlik yardımının yüzde sekseni düzeyinde bir ödenekle sabbatik izin uygulamasını kurdu. Ama bunu bireysel bir hak olarak tasarlamadı; amaç işsizliği azaltmak ve işgücü piyasasını düzenlemekti. 1990’ların ikinci yarısında daraltılan uygulama 1999’da sona erdirildi (Activation in Scandinavian Welfare Policy).
Finlandiya’daki iş dönüşümlü izin, çalışanların belirli bir süre işten ayrılmasına imkân tanıyordu ve 180 güne kadar uzanabiliyordu. Ancak baştan beri koşulsuz bir bireysel hak değil, anlaşmaya dayalı bir uygulamaydı. 275/2024 sayılı kanunla 1 Ağustos 2024 itibarıyla kaldırıldı.
Ortak nokta şu: Bu örneklerin hiçbirinde herkes için koşulsuz, genel ve güvence altına alınmış bir çekilme hakkı yok. Fransa’da erteleme, Belçika’da erteleme, Danimarka’da sona erdirme, Finlandiya’da kaldırma var. Kapının ne zaman açılacağı sorusu hiçbirinde tümüyle güvenceye bağlanmış değil.
Bu sorunun ne kadar ağır olduğunu eski bir kurum gösterir: çilehane. Çilehaneye giren kırk gün sonra çıkacağını baştan bilirdi. Dönüş düzenlemenin içindeydi, yorgunluğun üstüne belirsizlik binmezdi. Şube müdürünün sahilinde hiçbir şey belli değildir: ne zaman biteceği, kime anlatacağı, döndüğünde onu neyin beklediği. Yorgunluk zaten ağırdır; belirsizlik onu daha da ağırlaştırır.
Eski ritüeller insanı dünyadan koparırdı, ama kopuşun nasıl biteceğini de önceden söylerdi; işe yarayan ikincisiydi. Bugün aynı çerçeveyi kurmak isteyen bir hukuk üç şeyi birlikte yazmak zorundadır: süre baştan bilinir; ödeme karşılanır, çünkü çekilme meşrudur; dönüşte iş, makam ve gelir, çekilme bitince kendiliğinden devam eder. Üçünden birini atarsanız, kalan ikisi yine rapor diliyle yazılır.
Bu yüzden sıralama önemlidir: durma hakkından önce dönüş hakkı gelir. O yazılana kadar sahildeki şube müdürüne sorulacak soru aynı kalır: hasta mısın, değil misin?