Bir garip Türkiye hikayesi: ‘Vegan’ peynir üretiminin durdurulmasının müsebbibi ne/kim? - Demokrat Gündem - Haberler

Bir paket (1 litre) inek sütünün su ayak izi 1000 litre olarak hesaplanıyor. Türkiye’nin tanınmış hayvansal süt ürünleri üreten markasının beyanına göre 10 kilogram sütten bir kilogram kaşar peyniri elde ediliyor. Yani bu şu demek: Bir kilogram kaşar peynirinin bedeli ‘11 bin litre’ su… Tüm dünya nüfusunun bitkisel içerikli bir beslenme düzenine geçmesi halinde ise tüm sektörlerde ortaya çıkan toplam küresel sera gazı salınımı yüzde 28 oranında azaltılabilir. Resmi Gazete’de 19 Şubat 2020’de yayımlanan Türk Gıda Kodeksi Yönetmeliği’nde yer alan, “Bitkisel yağ ve diğer gıda bileşenleri kullanılarak peynir izlenimi veren ürünler üretilemez” ibaresince vegan peynir üreticilerine“tağşiş/aldatma” gerekçesiyle cezalar yağmaya başladı. Böylelikle vegan peynir üretimi durduruldu. Türkiye Vegan Derneği başta olmak üzere birçok vegan dernek/oluşum ve kişi bu karara tepkili. Onbinlerce liralık cezalarla karşı karşıya kalan vegan peynir ve ürünlerin üreticileri ise şaşkın.

ÖZLEM ATEŞ-DEMOKRAT GÜNDEM– (TELİF HABER)- Yapılan araştırmalara göre hayvansal üretimdeki su ayak izi, bitkisel üretime göre kat be kat fazla. Birleşmiş Milletler'in tarımsal kalkınma üzerine yaptığı araştırmaya göre Dünya üzerindeki toplam tarımsal arazilerin yüzde 70'i hayvancılık sektörü için kullanılıyor. Bu alanlarda üretilen buğday, arpa, yulaf ve mısır gibi gıdalar ise yine hayvanların beslenmesi için üretiliyor. Yani ekilebilir 14 milyar hektar arazinin üçte biri hayvanları beslemek için yetiştiriliyor.

BİR KİLOGRAM PEYNİR İÇİN 10 BİN LİTRE SU HARCANIYOR

İklim krizinin görünürlüğünün artmasıyla birlikte ‘tüketen insan’dan ‘daha az tüketmesi gereken -buna mecburiyeti bulunan- insan’a doğru bir geçiş yaşandı. Avrupa’nın birçok ülkesinde etsiz pazartesiler, iklim krizine karşı bitkisel beslenme ve sağlık için veganlık gibi kampanyalar yürütülüyor. Bu geçişin ayak sesleri yavaş yavaş Türkiye’de de duyulmaya başlandı. Hatta bir vegan ürün pazarı bile mevcut. Kendisi de bir vegan ve vegan peynir üreticisi olan Cevat Genç; 7 yıldır; veganlar, laktoz intoleransı bulunanlar ve kolestrol problemi yaşayanlar için özel tüketime uygun bitkisel (vegan) peynirler üretiyor, daha doğrusu üretiyordu. Tarım ve Orman Bakanlığı’nın vegan peynir üreticilerine kestiği ardı arkası kesilmeyen cezaların sonucunda yakın zamanda vegan peynirlerin fiziksel ve çevrimiçi satışı durduruldu. Ürünleri satamayacağını bilen firmalarsa vegan üretici Cevat Genç gibi üretimlerini durdurmak zorunda kaldı. Geriye zarar eden firmalar, bozulmaya yüz tutan hammaddeler ve Türkiye için koca bir utanç kaldı.

Peki, tüm bunların nedenleri ne?

VEGAN PEYNİR ÜRETİMİ DURDU

Resmi Gazete’de 19 Şubat 2020’de yayımlanan Türk Gıda Kodeksi Yönetmeliği’nde yer alan, “Bitkisel yağ ve diğer gıda bileşenleri kullanılarak peynir izlenimi veren ürünler üretilemez” ibaresince vegan peynir üreticilerine“tağşiş/aldatma” gerekçesiyle cezalar yağmaya başladı. Böylelikle vegan peynir üretimi durduruldu. Türkiye Vegan Derneği başta olmak üzere birçok vegan dernek/oluşum ve kişi bu karara tepkili.

Bitkisel kaynaklı et, peynir, yoğurt ve katı yağ gibi ürün alternatifleri üreten bir firmanın kurucusu olan Cevat Genç de tepki gösterenler arasında yer alan bir vegan ürün üreticisi. Vega peynir ürettiği için 2022 Şubat ayında işletmesine gelen 260 bin liralık ilk cezanın ardından birkaç gün önce firma tekrar ‘peynir izlenimi veren ürün’ üretmekten ceza aldı. Bu sefer gelen ceza oranı ise 750 bin lira.

“GEREKÇE, VEGAN PEYNİRDE BİTKİSEL İÇERİK BULUNMASIYMIŞ”

Hayvansal ürün üretin bir kurumun şikayeti nedeniyle firmalarına Tarım ve Orman Bakanlığı'ndan 'denetim' için gelen görevliler, ürettikleri vegan peynirlerin içeriğinde 'bitkisel içerik' bulunduğu gerekçesiyle ceza yazıldığını belirten Vegan Ürün üreticisi Cevat Genç, “Bir hayvansal süt üreticisinin şikâyeti üzerine Tarım ve Orman Bakanlığı’ndan denetim için geldiler. Ürettiğimiz vegan peynirlerin içinde bitkisel maddeler olduğu söylendi. Biz de vegan peynirin amacının bu olduğunu söyledik. Ürünlerimizin üzerinde kocaman ‘hayvansal ürün içermez’ ibaresi var. Tarım’dan gelen denetçilere peynirin bitkisel bazlı olduğunu anlattık. Veganlar, gut hastaları, hayvansal kaynaklı ürünlere alerjisi bulunan, kolestrolü olan insanların bu özel tüketim amaçlı gıdaları satın aldığını söyledik. Vegan peynirlerin tadının peynir gibi olması sebebiyle bu ürünleri üretemeyeceğimiz söylendi. Bize, ‘vegan peynirde bitkisel içerik var’ dediler" dedi.

BAKANLIK VEGAN ÜRÜN KODEKSİ ÜZERİNDE ÇALIŞILDIĞINI BELİRTİYOR ANCAK…

Gelen cezaların ardından Genç, Bakanlık ile görüşmelere devam ediyor. Uzun süren diyalogların ardından alabildiği tek yanıt ise, “Tarım Orman Bakanlığı’nın vegan kodeksi üzerinde çalıştığı fakat hâlihazırda bir vegan ürün kodeksi bulunmadığı için ürünlerin satılamayacağı” oluyor. Mevzuatta vegan ürün düzenlemesi yer almadığı için kesilen cezanın geçerli olduğu bildiriliyor. Firması cezayı ödedikten sonra dava açmasına rağmen Genç, “İlk cezada itirazda bulunduk ancak davanın lehimize çıkacağından hiç umudumuz yok” diyor.

“MADALYA TAKACAKLARINA CEZA KESTİLER”

Bütün dünyada vegan ürünler üretildiğine ve bu ürünlerin ARGE süreci için büyük emek harcandığına vurgu yapan Genç, “Türkiye piyasasına vegan peynirleri biz kazandırdık. Vegan ürünlerin tüketimi tüm dünyada yükseliş gösteriyor. Madalya vereceklerine ceza yazıyorlar. Ürünlerimizin hiçbirinin üzerinde peynir yazmıyor ve ambalajlarda ürünlerin yüzde 100 bitkisel olduğu vegan olduğu bilgisi yer alıyor. Asıl vegan ürün içeriğinde hayvansal içerik çıkarsa problem olmalı. Bize madalya takacaklarına ceza kestiler. Gerçekten çok üzgünüm. Vegan peynir üretmek için çok çabaladık, uzun süre AR-GE çalışmaları yaptık. Bir sektörü öldürdüler. Zaten ekonomide yangın var… Tarım Orman’da mühendisler çalışıyor ve vegan ne demek bilmiyorlar, gıda mühendisleri de bitkisel ürün ne demek bilmiyor. Ürettiğimiz vegan sürülebilir peynirlerimize de ‘ambalajının hayvansal krem peynir kabına benzediği’ gerekçesiyle ceza yazıldı. Son zamanlarsa vegan ürününe talep arttığı için çalışan personel sayısı da artıyordu, şu anda 20'ye yakın kişi maalesef boşta, ilerleyen günlerde bu personelin yükünü karşılamamız da mümkün görünmüyor.” diye konuştu.

AVUKAT MERVE ÇELİK: MESELE, KAMU SAĞLIĞINI GÖZETMEK DEĞİL

Kendisi de bir vegan olan Avukat Merve Çelik, Tarım Orman Bakanlığı'nın vegan peynir üreticilerine kestiği cezalar ve üretimi durdurma kararını Demokrat Gündem Gazetesi'ne değerlendirdi. Av. Merve Çelik, “Üretilen her bir ürün belirli bir mevzuata tâbi olmak zorunda. Çoğunlukla ürün türlerine yönelik detaylı mevzuatlar ve tebliğler de var. Üretilen ve kullanıma sunulan her bir gıdanın, izne ve denetime tâbi olması da her şeyden önce kamu sağlığının korunması gereğinden kaynaklanıyor. Ancak somut duruma bakıldığında gerek içerik gerekse de ambalaj konusunda gereği gibi denetim yapılmadığını anlayabiliriz. Her geçen gün sadece peynir özelinde değil hayvansal olsun olmasın birçok üründe ciddi sağlık problemleri yaratacak gıda skandalları görüyoruz ki bu da mevzuat oluşturma konusunda eksikliklerin olmasının yanında yetkililerin de her bir ürünü aynı titizlikte denetlemediğini gösteriyor. Neticesinde ise birçok skandal ve sağlık ihlali halen devam ederken vegan ürünlere karşı denetimlere girişilmesi, konunun yalnızca hukukilik veya kamu sağlığını gözetmek olmadığını akla getiriyor” dedi.

ÇELİK: VEGAN ÜRETİMİN DESTEKLENMESİ YERİNE CEZA YAZILMASI MANTIK DIŞI

Yaşananların sadece mevzuata uygunlukla yetinilemeyeceğini gösterdiğini kaydeden Av. Çelik, “Ticarî faaliyetlerin etkilememesi adına adımlar atılması gerekiyor. En önemlisi de büyük bir kesimin gerek etik yaşam biçimleri gerekse sağlık sorunları neticesinde arz oluşturduğu bu ürünlerin piyasada tutunması ve teşvik edilmesi noktasında adımlar atılması gerekirken aksine neden zorlayıcı uygulamaların gerçekleştirildiği anlaşılmıyor. Vegan üretimin desteklenmesi yerine cezalarla karşılaşılması hem akla hem bilime aykırı” ifadelerini kullandı.

ÇELİK: YAPTIRIMLAR HUKUKA UYGUN OLSA DA HAKKANİYETLİ DEĞİL

“Hayvansal süt ve süt ürünlerinin sağlıksız olduğu bizler tarafından biliniyorsa da toplumumuzda halen çoğunlukla tüketilmekte ki birçok hayvansal süt ürünü, daha da kötü ve sağlıksız içeriklerle piyasada yer bulabiliyor. Yönetmelik, sağlıksız içerik barındırmayan ve kötü niyetli girişimlerde bulunmayan vegan ürün sektörüne karşı kullanıldığında ve bunun yanında yapıcı çözümler de getirilmediğinde yaptırımlar hukuka uygun olsa dahi hakkaniyetli olmuyor” diyen Avukat Merve Çelik, “Vegan peynirlerin Türk Gıda Kodeksine uygun olmadığı öne sürülen kısım 4. maddenin e bendidir ki burada peynir hammaddesinin ne olduğu tanımlanmaktadır. Peynir Tebliği m. 4/1-e’ye bakıldığında “e) Hammadde: Peynir üretiminde kullanılan toplam süt proteini/kazein oranı bozulmamış inek, koyun, keçi, manda sütleri ile bu sütlerin uygun orandaki karışımlarını, rekonstitüe ve rekombine sütleri“ denilmektedir. Bu madde ile peynir olarak tanımlanan bir ürünün yalnızca hayvansal kaynaklı bir sütten üretileceği öngörüldüğünden bitkisel sütten veya başkaca bir hammaddeden üretilmiş olan bu vegan ürünlerin, peynir olarak tanımlanmasının önüne geçiliyor” ifadelerini kullandı.

ÇELİK: VEGAN TÜKETİME UYGUN DİĞER ÜRÜNLERE DE CEZA GELEBİLİR

Tarım ve Orman Bakanlığı’nın vegan peynir üreticilerine kestiği cezaların ardından çeşitli nedenlerle hayvansal ürün tüketmeyen herkesin aklına aynı soru geldi: “Vegan döner, sucuk, köfte, tereyağ, yoğurt ve benzeri ürünlerin de üretimi durdurulacak mı?

Av. Çelik, bu ihtimalin güçlü olduğunu belirtti ve ekledi: “Peynir ürününde olduğu gibi vegan muadili olan diğer ürünlere yönelik tebliğler de bakanlık bünyesinde oluşturulur. Yine bunların da hammadde tanımları hayvansal ürünlere dayandırıldığından, vegan peynire yönelik yaptırımların bu ürünlere karşı da uygulanabilme tehlikesi var. Yine üzerinde salam, döner ve benzeri tanımlar yazmamasıyla ve ambalaj uyarlamalarıyla bu yaptırımlardan kaçınılabilirse de zorlama uygulamalarla aynı cezai durumlar yaşanabileceğinden somut bir çözüm atılarak mevzuatın uyarlanması gerekiyor.”

TALEPKARLARA KARŞI İŞLENMİŞ BİR HAK İHLALİ

Av. Çelik, değerlendirme ve tespitlerini şöyle sürdürdü: “Son olarak vegan ürünler; gerek etik kaygılarla gerekse de sağlık sorunları sebebiyle insanların beslenmelerinin önemli ve vazgeçilmez bir parçasını oluşturuyor. Ancak ticari hayat talebe göre şekillendiğinden kullanıcısının artmasıyla vegan ürün sektörünün de büyüyeceği ve haliyle beslenme hakkı bakımından da yer edineceği beklenmekteydi. Toplum yaşamında yer edinen bir husus gün geçtikçe hukuk düzeninde de göz ardı edilemeyeceğinden, görünürlük ve talep arttıkça veganlığın ve vegan ürünlerin hukuki bir zeminde yer alacağını düşünüyorum. Bu noktada da en çok iş, vegan aktivistlere düşüyor ki tüm süreçlerin takipçisi olan ve desteği bırakmayan büyük bir çoğunluk var. Günümüzde tüketici hakları boyutunda bir davaya girişildiğinde, her şeyin mevzuata uygun olduğu gerekçesine sığınılacaksa da veganlığın görünürlüğü ve kabulü sonrasında başta sağlık problemleri yaşayan kişiler olmak üzere birçok hukuki uyuşmazlığın ve hak talebinin olacağı kesin. Neticede bakanlığın gerçekleştirdiği yaptırımlar; üreticilere ticarî bir mağduriyet yaratıyor ve vegan ürünlerin talepkarlarına karşı bir hak ihlali oluşturuyor."

(Telif haber)

İlgili