Gazi Mustafa Kemal Atatürk önderliğinde yürütülen Milli Mücadele zaferinin ardından 29 Ekim 1923 tarihinde ilan edilen Cumhuriyet, saltanatın kaldırılması ve Meclis hükümeti sisteminden parlamenter rejim yapısına geçişle Türk tarihine yön verdi.
Mutlak monarşi ve meşrutiyet evrelerini geride bırakan Anadolu halkının bağımsızlık iradesi, Teşkilat-ı Esasiye Kanunu’nda yapılan tarihi değişiklikle tescillenirken; Meclis salonlarında yükselen “Yaşayan Cumhuriyet” sesleri ve 101 pare top atışıyla yeni devlet resmen dünyaya duyuruldu.
ERZURUM’DA TELAFFUZ EDİLEN TARİHİ SÖZ: “ŞEKLİ HÜKÜMET ZAMANI GELİNCE CUMHURİYET OLACAKTIR”
Milli Mücadele’nin ilk günlerinden itibaren milli iradeye dayalı bir yönetim modelini hedefleyen Gazi Mustafa Kemal Atatürk, Cumhuriyet fikrini olgunlaştırarak adım adım hayata geçirdi.
Büyük Önder’in Cumhuriyet kelimesini ilk kez 20 Temmuz 1919 tarihinde Erzurum’da telaffuz ettiği tarihi kayıtlara geçti. Erzurum Kongresi günlerinde devlet adamı ve Vali Mazhar Müfit Kansu’nun yeni yönetimin niteliğine ilişkin sorusunu yanıtlayan Mustafa Kemal Paşa, “Açıkça söyleyeyim. Şekli hükümet zamanı gelince, Cumhuriyet olacaktır” sözleriyle devrimin ilk işaretini verdi. Ülkenin şartlarını ve toplumsal altyapıyı adım adım hazırlayan Atatürk, zamanı gelene kadar resmi adı koymayarak inkılap stratejisini kararlılıkla uyguladı.
HÜKÜMET KRİZİNDEN ANAYASA DEĞİŞİKLİĞİNE UZANAN TARİHİ GECE
27 Ekim 1923’te İcra Vekilleri Heyeti’nin istifasıyla patlak veren hükümet krizi ve Meclis’in güvenini kazanacak yeni bir kabinenin kurulamaması, yönetim biçiminin netleştirilmesini zorunlu kıldı.
Yaşanan tıkanıklık üzerine harekete geçen Gazi Mustafa Kemal Paşa, İsmet İnönü ile birlikte hazırladığı yasa değişikliği tasarısını 29 Ekim 1923’te Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne sundu. Teşkilat-ı Esasiye Kanunu’nda yapılan düzenlemelerin oy birliğiyle kabul edilmesiyle birlikte Türkiye Cumhuriyeti resmen kuruldu ve devletin yönetim şekli tescillendi.
TOP ATIŞLARIYLA BAŞLAYAN COŞKU VE KANUNLA TESCİLLENEN MİLLİ BAYRAM
Cumhuriyet’in ilanı, 29 Ekim 1923 gecesi Ankara başta olmak üzere tüm yurtta halkın kendi kendine organize ettiği coşkulu gösterilerle karşılandı. İlk resmi kutlama programı 26 Ekim 1924 tarihli kararname ile 101 pare top atışı eşliğinde icra edildi.
Dışişleri Bakanlığı’nın 2 Şubat 1925 tarihindeki yasa teklifi ve TBMM’nin 19 Nisan 1925’te kabul ettiği kanunla birlikte 29 Ekim, Türkiye Cumhuriyeti’nin ve dış temsilciliklerin resmi milli bayramı olarak kabul edilerek tarihteki sarsılmaz yerini aldı.