Çocuklarda Ekolali: Otizm Spektrum Bozukluğu Bağlamında İşlevsel Bir Dil Fenomeni Olarak Değerlendirilmesi

Ekolali, bireyin başkalarından duyduğu sözel ifadeleri aynen ya da kısmi değişikliklerle tekrar etmesi olarak tanımlanmaktadır. Erken çocukluk döneminde dil ediniminin doğal bir parçası olarak görülebilen bu olgu, belirli bir yaşın ardından devam ettiğinde nörogelişimsel farklılıklarla ilişkilendirilmektedir. Özellikle Otizm Spektrum Bozukluğu (OSB) olan çocuklarda ekolali sık gözlenmekte; ancak güncel yaklaşımlar bu davranışı yalnızca patolojik bir belirti olarak değil, iletişimsel bir strateji olarak ele almaktadır. Bu derleme çalışmasının amacı, çocuklarda ekolalinin türlerini, gelişimsel ve nöropsikolojik temellerini incelemek ve ekolalinin işlevsel dile dönüştürülmesine yönelik kanıta dayalı müdahale yaklaşımlarını tartışmaktır.

Dil, çocukların sosyal çevreleriyle etkileşim kurmasını sağlayan temel araçlardan biridir. Tipik gelişim gösteren çocuklarda dil edinimi, taklit, tekrar ve anlamlandırma süreçleriyle ilerler. Bu süreçte görülen sözel tekrarlar, gelişimsel olarak beklenen bir basamak olarak kabul edilmektedir. Ancak bu tekrarların esnek, üretici ve bağlama uygun dile dönüşmemesi durumunda ekolali kavramı gündeme gelmektedir.

Uzun yıllar boyunca ekolali, özellikle OSB bağlamında, azaltılması veya ortadan kaldırılması gereken bir davranış olarak değerlendirilmiştir. Oysa son yıllarda yapılan çalışmalar, ekolalinin çocuk için anlamlı ve işlevsel olabileceğini, hatta iletişimsel niyet taşıyabileceğini ortaya koymuştur.

2. Ekolalinin Tanımı ve Türleri

Ekolali, duyulan sözel ifadelerin istemsiz ya da yarı istemli şekilde tekrar edilmesidir. Literatürde ekolali farklı alt türler altında incelenmektedir:

2.1. Anında (Immediate) Ekolali
Çocuğun duyduğu ifadeyi hemen tekrar etmesiyle ortaya çıkar. Uyaranın hemen ardından gerçekleşen sözel tekrarları kapsar. Bu tür, küçük yaşlarda ve dil gelişiminin erken evrelerinde yaygın olarak görülür.
Örnek:
– “Su ister misin?”
– “Su ister misin?”

2.2. Gecikmeli (Delayed) Ekolali
Çocuğun daha önce duyduğu bir ifadeyi uygun ya da uygunsuz bir bağlamda daha sonra tekrar etmesidir.
Daha önce duyulmuş ifadelerin saatler, günler ya da haftalar sonra tekrar edilmesiyle karakterizedir. Özellikle OSB’li çocuklarda, medya kaynaklı dil kalıpları bu gruba girmektedir.

Örnek: Reklam cümleleri, çizgi film replikleri.

2.3. İşlevsel Ekolali
Tekrar, bir ihtiyacı belirtme veya iletişim kurma amacı taşıyabilir. Güncel literatür, ekolaliyi iletişimsel işlevine göre ayırmaktadır. İşlevsel ekolali, istek belirtme, etkileşim başlatma ya da yanıt verme amacı taşırken; işlevsel olmayan ekolali daha çok kendini uyarıcı (self-stimulatory) bir davranış olarak ortaya çıkar.

Örnek: “Ayakkabılarını giy” cümlesini dışarı çıkmak istediğinde kullanmak.

2.4. İşlevsel Olmayan Ekolali
İletişim amacı taşımayan, daha çok kendi kendine tekrar şeklinde görülen ekolalidir.

3. Otizm Spektrum Bozukluğu ve Ekolali

OSB’de ekolali, sıklıkla alıcı dil becerilerindeki sınırlılıklar ve sözel bilgiyi bütünsel olarak işleme eğilimiyle ilişkilendirilmektedir. Otizmli çocuklar dili genellikle:
• sözcük temelli değil, kalıp (gestalt) temelli öğrenmekte,
• cümleleri bağlamdan bağımsız şekilde depolamakta,
• dili anlamdan çok ses örüntüsü üzerinden işlemektedir.

Bu bağlamda ekolali, çocuğun dil sistemini yapılandırma sürecinde kullandığı geçici ama anlamlı bir strateji olarak değerlendirilmektedir.

4. Değerlendirme

Değerlendirmede şu boyutlar ele alınmalıdır:
• Tekrarın bağlamı
• İletişimsel niyet
• Alıcı ve ifade edici dil düzeyi
• Sosyal etkileşim becerileri
• Kaygı ve çevresel tetikleyiciler

Bu sürecin multidisipliner bir ekip tarafından yürütülmesi, müdahale başarısını artırmaktadır.

5. Müdahale ve Uygulama Yaklaşımları

5.1. İşlev Temelli Müdahaleler

Ekolalinin işlevi belirlendikten sonra, bu işlevi karşılayacak daha uygun dil yapıları öğretilmelidir.

5.2. Doğal Dil Modelleme

Yetişkinler, çocuğun kullandığı ekolalik ifadeyi daha işlevsel ve gramatik bir yapıyla yeniden sunmalıdır.

5.3. Fonksiyonel İletişim Öğretimi

Çocuğa günlük yaşamda sık kullanılan, kısa ve anlaşılır ifadeler kazandırılması hedeflenmelidir.

5.4. Görsel ve Yapılandırılmış Destekler

Görsel programlar, sosyal öyküler ve rutin çizelgeleri, dilin anlamlandırılmasını desteklemektedir.

Geleneksel davranışçı yaklaşımlar ekolaliyi azaltmaya odaklanırken, çağdaş yaklaşımlar bu davranışı çocuğun mevcut dil kapasitesi içinde değerlendirmektedir. Ekolaliyi baskılamak yerine işlevsel iletişime dönüştürmek, uzun vadede daha kalıcı ve genellenebilir dil becerileri kazandırmaktadır.

Ekolali, özellikle OSB’li çocuklarda, dil gelişiminin atipik ama anlamlı bir bileşeni olarak değerlendirilmelidir. Doğru değerlendirme ve işlev temelli müdahalelerle ekolali, çocuğun iletişim repertuarını genişleten bir basamağa dönüşebilmektedir. Bu nedenle klinik ve eğitimsel uygulamalarda ekolaliye yönelik bakış açısının yeniden yapılandırılması gerekmektedir.